EMDR Sözlüğü

Uyarlanabilir Bilgi İşleme Modeli, EMDR'nin kuramsal temelidir. Beynin deneyimleri adaptif bellek ağlarına entegre eden doğal bir bilgi işleme sistemi olduğunu ileri sürer. Travma bu sistemi bloke eder; işlenmemiş anılar olduğu gibi depolanır ve tetiklendiğinde yoğun sıkıntıya neden olur. EMDR bu doğal işleme sürecini yeniden etkinleştirir.

Beynin duygusal hafıza merkezidir. Badem biçimindeki bu yapı, tehlike algısı, korku tepkileri ve duygusal anıların depolanmasında kritik rol oynar. Travmatik anılarda aşırı aktive olan amigdala, bedensel ve duygusal alarm tepkileri üretir. EMDR terapisi bu aşırı tepkileri normalize etmeyi hedefler.

Başkasının eylem veya duygusunu gözlemlerken sanki kendimiz yapıyormuş gibi aktive olan beyin hücreleridir. Empati, taklit ve sosyal öğrenmenin nöral temeli sayılır. Terapötik ilişkide terapistin sakin ve güvenli varlığı, ayna nöronlar aracılığıyla danışanın sinir sistemini düzenlemeye yardımcı olur.

EMDR'nin 6. fazıdır. Danışan, hedef anıyı ve olumlu bilişi aklında tutarken bedeninde kalan herhangi bir gerginlik veya rahatsızlığa dikkat eder. Tespit edilen beden duyumları bilateral stimülasyon ile işlenir. Tam bir terapötik çözünme için beden taramasının temizlenmesi gerekir.

EMDR'nin temel bileşenidir. Beynin sağ ve sol yarı kürelerini dönüşümlü olarak uyaran teknik veya araçtır. Göz hareketleri (sağa-sola), dokunsal uyaranlar (tapping), ses (kulaklık ile dönüşümlü ses) veya titreşim yoluyla uygulanır. Travmatik anıların işlenmesini kolaylaştırır.

Bilateral stimülasyonun kısaltmasıdır. EMDR seanslarında kullanılan, beynin iki yarı küresini dönüşümlü olarak aktive eden uyarım tekniğinin genel adıdır. Göz hareketleri, dokunsal titreşimler veya işitsel uyaranlar şeklinde uygulanabilir.

Kelebek Sarılması olarak da bilinen öz-uygulama bilateral stimülasyon tekniğidir. Kollar çapraz şekilde göğüste birleştirilerek eller omuzlara yerleştirilir; eller dönüşümlü olarak omuzlara vurulur. Grup EMDR çalışmalarında ve danışanların seans dışında kullanabileceği öz-düzenleme aracı olarak öğretilir.

Tekrarlayan, uzun süreli veya kişilerarası travmaya (çocukluk ihmali, istismar, uzun süreli şiddet) maruziyetin ardından gelişen travma tablosudur. Standart TSSB'ye ek olarak duygu düzenleme güçlükleri, olumsuz öz-algı ve ilişkisel sorunlar içerir. EMDR, C-PTSD için özelleştirilmiş protokollerle uygulanır.

Duyarsızlaştırma anlamına gelir. EMDR'de 4. faz olup travmatik anıya bağlı duygusal yükün ve sıkıntının azaltılması sürecidir. Danışan, bilateral stimülasyon sırasında hedef anıyı zihinde tutarak bu anıya karşı duygusal duyarlılığını yavaş yavaş azaltır.

Kişinin bilinç, kimlik, algı veya belleğinde bütünlük bozulmasıdır. Travmaya karşı gelişen bir koruma mekanizması olup hafif biçimleri (günlük dalgınlık) ile ağır biçimleri (Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu) arasında bir yelpazede yer alır. EMDR'de dissosiyatif belirtiler özel değerlendirme ve uyarlanmış protokol gerektirir.

Duyguları tanıma, anlama ve yönetme kapasitesidir. Travma, duygusal regülasyon sistemini bozarak aşırı tepkiselliğe veya duygusal uyuşukluğa yol açar. EMDR terapisinin hazırlık aşamasında danışanın regülasyon kapasitesini güçlendirmek önceliklidir.

EMDR'nin tek hedef anıya odaklanan ve yeniden işleme bileşeni bulunmayan kısaltılmış versiyonudur. Akut stres tepkilerinde, yakın zamanlı travmalarda veya belirli bir tek olay anısının izole edilmesi gerektiğinde tercih edilir. Bilgi ağları arasında yayılmayı sınırlandırır.

Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme anlamına gelir. Travmatik anıların işlenmesine yardımcı olmak için geliştirilmiş, kanıta dayalı bir psikoterapi yöntemidir. 1987'de Dr. Francine Shapiro tarafından keşfedilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve birçok ulusal sağlık kuruluşu tarafından önerilen bir tedavi yaklaşımıdır.

Standart EMDR protokolü 8 aşamadan oluşur: (1) Öykü alma ve tedavi planlaması, (2) Hazırlık, (3) Değerlendirme, (4) Duyarsızlaştırma, (5) Yükleme, (6) Beden taraması, (7) Kapanış, (8) Yeniden değerlendirme. Her faz bir sonrakine temel oluşturur.

Travmatik bir anı tetiklendiğinde bedende ortaya çıkan fiziksel belirtilerdir. Kalp atışı hızlanması, nefes değişimi, terleme, kas gerilmesi veya mide bulantısı gibi belirtileri kapsar. EMDR'nin beden taraması fazında bu tepkilerin tamamen çözünmesi hedeflenir.

Flash Tekniğinin yapılandırılmış protokol versiyonudur. Anıya doğrudan temas etmeden, olumlu bir odak noktasına dikkat yönlendirerek bilateral stimülasyon uygular. Kompleks travma, dissosiyasyon ve aşırı hassas vakalarda tercih edilir.

Travmatik anılara minimal maruziyetle işlem yapmayı sağlayan daha yeni bir EMDR varyantıdır. Danışanın dikkatini olumlu bir şeye odaklamasını sağlarken kısa BLS setleri uygulanır. Yoğun travmalarda veya dirençli vakalarda standart protokole alternatif ya da ek olarak kullanılır.

EMDR'nin adını aldığı orijinal bilateral stimülasyon yöntemidir. Terapist, danışanın görüş alanında parmaklarını veya bir nesneyi yavaşça sağa sola hareket ettirirken danışan gözleriyle bu hareketi takip eder. Online EMDR'de ekrandaki hareketli nesne veya özel yazılım araçları kullanılır.

Danışanın an'a, bedenine ve çevresine yeniden bağlanmasını sağlayan tekniklerdir. Aşırı uyarılma, dissosiyasyon veya flashback sırasında kullanılır. 5-4-3-2-1 duyusal farkındalık tekniği, nefes çalışmaları ve zemine basma egzersizleri en yaygın grounding yöntemleridir.

EMDR'nin hazırlık aşamasında geliştirilen, danışanın hayal ettiğinde huzur ve güven hissettiği zihinsel bir sığınak imajıdır. Zorlu seanslar sırasında veya sonrasında danışanın duygusal dengeye dönmesini sağlamak amacıyla kullanılır.

EMDR'nin 2. fazıdır. Terapist-danışan ilişkisi kurulur, EMDR süreci açıklanır ve danışana öz-düzenleme araçları (güvenli yer, grounding, nefes teknikleri) öğretilir. Özellikle kompleks travmada hazırlık aşaması birçok seans sürebilir ve tedavinin başarısı için kritik öneme sahiptir.

EMDR seansında işlenecek olan belirli travmatik olay veya anıdır. Terapist ve danışan birlikte değerlendirme aşamasında hedef anıyı belirler. Bir anı; imge, negatif biliş, duygu ve beden duyumu bileşenleriyle tanımlanır. Kök anı çalışmasında sorunun kaynağındaki ilk anı hedeflenir.

Erken çocukluk döneminde yaşanan travmatik deneyimlerin işlenmesinde kullanılan EMDR varyantıdır. Danışanın çocukluk benliğiyle iletişim kurup o döneme ait acı verici anıları yeniden işlemesini içerir. Kompleks travma ve bağlanma yaralanmalarında sıkça kullanılır.

EMDR'de travmatik anının beyin tarafından adaptif biçimde yeniden entegre edilmesi sürecidir. Doğru işlenmiş bir anı duygusal yükünü kaybeder; kişi anıyı hatırlayabilir ancak artık aynı yoğunlukta sıkıntı duymaz. Bilateral stimülasyon bu işleme sürecini kolaylaştırır.

EMDR'nin 7. fazıdır. Seans tamamlandığında veya süre dolduğunda uygulanır. Danışan güvenli bir duygusal duruma geri döndürülür; tamamlanmamış işleme olduğunda stabilizasyon teknikleri kullanılır. Danışan seanslar arası olabilecek anılar, düşünceler veya duygular için bilgilendirilir.

EMDR hazırlık aşamasında danışanın iç kaynaklarını (güvenli yer, güçlü figür, öz-şefkat) geliştirip güçlendirme tekniğidir. Özellikle kompleks travmada, danışanın travma işlemeye başlamadan önce yeterli duygusal kararlılık ve kaynaklara sahip olmasını sağlar.

Mevcut psikolojik semptomların ya da olumsuz inanç kalıplarının kaynağındaki ilk travmatik deneyimdir. EMDR'de kök anıyı hedefleme stratejisi, yüzeysel semptomlar yerine sorunun kökenini ele alarak daha kapsamlı ve kalıcı iyileşme sağlar.

Danışanın hedef anıyla ilişkili olarak kendisi hakkında taşıdığı olumsuz inanç veya düşüncedir. 'Ben değersizim', 'Güvende değilim', 'Kontrolü kaybedeceğim' gibi örnekler içerir. EMDR değerlendirme aşamasında belirlenir ve desensitizasyon süreciyle dönüşüme uğraması hedeflenir.

Beynin yaşam boyu yeni bağlantılar kurma, var olanları güçlendirme veya zayıflatma kapasitesidir. EMDR terapisi nöroplastisiteyi kullanarak travmatik anı ağlarının yeniden yapılanmasını sağlar. Tedavi sonrası beyin görüntüleme çalışmaları EMDR'nin beyin aktivasyonunda ölçülebilir değişimler yarattığını göstermektedir.

Video konferans teknolojisi ve özel yazılım araçları aracılığıyla internet üzerinden gerçekleştirilen EMDR terapisidir. Araştırmalar, online EMDR'nin yüz yüze uygulama kadar etkili olduğunu göstermektedir. Dijital BLS araçları (ekranda hareketli nesne, dönüşümlü ses) ile standart protokol eksiksiz uygulanabilir.

EMDR'nin 1. fazıdır. Terapist danışanın geçmişini, mevcut semptomlarını, tedavi hedeflerini ve kişisel güçlü yönlerini değerlendirir. Tedavi planı oluşturulur; hangi anıların, tetikleyicilerin ve gelecek senaryolarının hedefleneceği belirlenir. Kapsamlı öykü alma, etkili tedavi planlamasının temelidir.

Danışanın hedef anıyla ilişkili olarak kendisi hakkında taşımak istediği olumlu inanç veya düşüncedir. 'Ben değerliyim', 'Güvende olabilirim', 'Başa çıkabilirim' gibi örnekler içerir. Yükleme aşamasında bu pozitif bilişin inandırıcılığı bilateral stimülasyon yoluyla güçlendirilir.

EMDR terapisinde belirli bir sorun veya duruma yönelik standartlaştırılmış tedavi adımları dizisidir. Standart travma protokolü, çocuk protokolü, bağımlılık protokolü, fobiler protokolü, yas protokolü gibi birçok özelleşmiş EMDR protokolü mevcuttur.

Kaynak Geliştirme ve Yükleme tekniğidir. Danışanın olumlu deneyimlerini, güçlü figürlerini veya ihtiyaç duyduğu nitelikleri (cesaret, sakinlik, güç) bilateral stimülasyon yoluyla güçlendirip pekiştirme yöntemidir. Travma işlemesine geçmeden önce danışanın kaynaklarını inşa etmek için kullanılır.

Öznel Rahatsızlık Birimleri Ölçeği anlamına gelir. Danışanın travmatik anıyı düşünürken hissettiği rahatsızlık düzeyini 0-10 arası bir ölçekle değerlendirdiği araçtır. 0 hiç rahatsızlık yok, 10 maksimum rahatsızlık anlamına gelir. Desensitizasyon aşamasında ilerlemeyi ölçmek için kullanılır.

Dokunsal bilateral stimülasyon tekniğidir. Terapist danışanın dizlerine veya ellerine dönüşümlü olarak hafifçe vurur; ya da danışanın kendisi elleriyle dizlerine dönüşümlü vurur. Görsel odaklanmada güçlük yaşayan veya göz hareketlerine toleranssı düşük danışanlar için tercih edilebilir.

İşlenmemiş travmatik anıyı aktive eden uyaran, durum veya deneyimdir. Ses, koku, görüntü, dokunma veya belirli bir duygu tetikleyici olabilir. EMDR tedavi planlamasında mevcut tetikleyiciler ayrıca hedeflenir ve işlenir; böylece travmatik anının günlük yaşamı sekteye uğratması önlenir.

EMDR'de bilateral stimülasyonun dokunsal formudur. Danışanın elinde tuttuğu titreşim cihazları sağ-sol dönüşümlü salınım yapar. Göz hareketlerinden daha az dikkat gerektirdiğinden bazı danışanlar için tercih edilir.

Kişinin başa çıkma kapasitesini aşan, güçlü bir stres tepkisine yol açan yaşantı veya bu yaşantıların psikolojik etkisidir. Küçük travma (küçük-t travma) günlük stresörler; büyük travma (büyük-T travma) ise hayatı tehdit eden ciddi olayları ifade eder. EMDR her iki tür travma için de etkili bir tedavi sunar.

Travmatik bir olayın ardından gelişen psikolojik bozukluktur. Belirtiler arasında yeniden yaşantılama (flashback, kabus), kaçınma, olumsuz düşünce-duygu örüntüleri ve aşırı uyarılma sayılabilir. EMDR, TSSB için en güçlü kanıta sahip tedavilerden biri olarak WHO tarafından önerilmektedir.

Kişinin optimal işlevsellik gösterdiği, ne aşırı uyarılmış (anksiyete, panik) ne de yetersiz uyarılmış (uyuşma, dissosiyasyon) olduğu fizyolojik aktivasyon aralığıdır. EMDR terapisinin amacı danışanın travma işleme sırasında bu pencere içinde kalmasını sağlamaktır.

Biliş Geçerlilik Ölçeği anlamına gelir. Danışanın hedef anıya ilişkin olumlu inancının ne kadar gerçek ve inandırıcı hissettirdiğini 1-7 arası bir ölçekle değerlendirdiği araçtır. 1 tamamen yanlış, 7 tamamen doğru anlamına gelir. Yükleme aşamasında olumlu bilişin güçlendirilmesini izlemek için kullanılır.

EMDR'nin 8. fazıdır. Bir sonraki seansin başında önceki seanste işlenen anıların durumu gözden geçirilir. SUDS ve VOC puanları kontrol edilir; tamamlanmamış işleme veya yeni ortaya çıkan anılar tespit edilerek tedavi planı güncellenir.

Travmatik anının beyin tarafından adaptif bellek ağlarına entegre edilmesi sürecidir. Yeniden işleme sonucunda anının duygusal yoğunluğu azalır, anıya ilişkin olumsuz inançlar dönüşür ve beden tepkileri normalleşir. EMDR, bilateral stimülasyon yoluyla bu doğal işleme sürecini hızlandırır.

EMDR'nin 5. fazıdır. Desensitizasyon tamamlandıktan (SUDS=0) sonra danışanın hedef anıyla birlikte olumlu bilişini (PC) pekiştirmek için bilateral stimülasyon uygulanır. Hedef, VOC puanının 7'ye ulaşmasıdır; yani danışanın olumlu inancı tam anlamıyla sahiplenmesidir.